Tama Fatin
  Kona-ba Ami
  Ami-nia Peskiza
  Tema Peskiza
    Jéneru
    Justisa no Seguransa
    Harii Nasaun
    Komunidade
        Dili
        Venilale
        Fatumean
        Luro
        Lolotoe
        Passabe
        Rekursus
  Akontesimentu
  Kona-ba Timor-Leste
  Kontaktu ho Ami
  Website nia Estrutura
  Buka


















































Aldeia Luha Oli, sub-distritu Venilale, distritu Baucau

Sub-distritu Venilale nia fatin iha foho malirin iha distritu Baucau, maiz ou menus kilometru limapulu husi kota Baucau. Vila Venilale iha estrada bo’ot entre Baucau no Viqueque entaun kareta ka mikrolet fasil atu la’o husi Venilale ba tasi mane nomos tasi feto. Area sentru iha Venilale iha uma bo’ot hanesan biblioteka, eskola, igreja nomos merkado ne’ebé ema fa’an modo no sasaan oi-oin. Bee moris barak iha Venilale, tamba ida ne’e mak ema barak halo natar ho irigasaun. Iha lia-Austronesia ha’at ne’ebé ema ko’ália iha Venilale, inklui Tetun, Waima’a, Midiki no Cai Rui, no iha mos ema ko’ália lia-Makassae.

Staf husi Globalism Institute komesa halo peskiza iha fulan Julho 2007 no haree katak sub-distritu Venilale iha sistema governu lokal ne’ebé komplikadu uitoan tamba fronteira entre komunidade mos komplikadu hotu. Por ezemplu, iha suco ualu iha ne’eba no suco tolu nia rai do’ok malu (hanesan sira nia rai kahur malu). Iha aldeia Luha Oli (fatin peskiza) ne’eba parte husi suco Uai Laha, bainhira povo muda ba fatin seluk, sira lori mos naran aldeia Luha Oli ba fatin foun. Impaktu husi ema nia hahalok hanesan ne’e katak Aldeia nia fronteira ho Aldeia seluk la klaru entaun araska atu halo mapa aldeia.

Ita bele halo mapa rai suco Uai Laha tamba sira nia fronteira klaru, maibe istória suco ida ne’e mos komplikadu tamba iha mudansa barak kona-ba suco nia rai no sistema governu lokal. Uai Laha suco ida ne’ebé foin mosu iha tempu Indonesia tamba suco Uato Haco fahe halo rua. Maibe tuir povo Uai Laha, suco ne’e desde uluk iha ona maibe tuir sistema liurai no foin dadauk iha tempu Indonesia hari’i fali hanesan governu lokal ketak. Ema ida esplika katak iha tempu uluk liurai husi Uato Haco foti Uai Laha nia rai entaun bainhira Uato Haco fahe halo suco rua, ne’e tuir ona saida mak los sei haree ba istória.  



Globalism Institute ©Copyright 2006